8 Şubat 2013 Cuma

Effi Briest




Klasik denince aklıma hep İngilizer ve Ruslar geliyordu. Sefiller filan derken belki biraz da Fransızlar. İstanbul Kitap Fuarı'nda stant görevlisinin övgüsü ve ''Türk okuyucusuna bu kitabın değerini anlatamadık'' mealindeki sözleri üzerine Theodor Fontane'ın Effi Briest romanı okuma listeme ve kitaplığıma eklendi.

Effi, romana 17 yaşında Alman aristokrasisinin genç bir üyesi olarak başlıyor. Kendinden 21 yaş büyük soylu Baron Geert von Innstetten ile evleniyor. Effi çocuksu, kıpır kıpır, değişken, olayları akışına göre yaşayan, coşkulu bir genç kız. Aynı zamanda da hırslı, yükselmek (elbette kendisinin yükselmesi değil söz konusu olan, kocasının terfi etmesi) bakan hanımı olmak istiyor. Gel gör ki kocasının memuriyetinin gerektirdiği sosyal ilişkiler, yani asillerin katı kuralları ve değerleri, küçük kasaba hayatı, kasvetli ev, kocasının iyi niyetli ama baş öğretmen tavrı Effi'ye zor geliyor. Aile özlemi, yalnızlık, başa bela cazibesi derken evlilik dışı ilişki kaçınılmaz oluyor. Olayların gerisini anlatmayayım. Kitabın arka kapağını okursanız birkaç detay daha öğrenebilirsiniz.

Yukarıdaki paragrafı ve kitabın arka kapağını okursanız sakın ''buralar hep spoiler olmuş'' diye isyan etmeyin. Birincisi okumasanız da bunların olacağını tahmin ederdiniz herhalde. İkincisi de Effi'nin bebek sahibi olması da, Crampas ile flört etmesi de kitapta o kadar teğet geçilmiş, asil hayatının ağır kurallarını anlatan onlarca diyalog detaylıca aktarılırken bunlar öyle aralara sıkışmış ki bunları önceden bilmek kitabı anlamayı kolaylaştırabilir. Tabii bu es geçiş tesadüf değil. Ben bu olayların anlatılmadan geçilmesinin zamanında toplumun kadına ve cinselliğe bakışının bir sonucu olduğu fikrindeyim. Kurguda bir çok şey klişe gibi gelse de bunların 120 yıl önce henüz klişeleşmemiş olabileceğini de akılda tutmakta fayda var. Hatta kocasını aldatan bir kadını lanetlemeyen hatta bu kusrun faturasını topluma kesen, olayları kadının açısından anlatan bu roman o zamanlar radikal bulunmuş olmalı.

Alman realizminin önemli örneği, Fontane'ın şaheseri sayılan bu roman toplumun kural ve değerlerinin bir kadını nasıl boğduğunu, toplumun değerlerine göre yaşamanın da kişisel felaketlere neden olabildiğini anlatıyor. İlginç şekilde, toplumun onun konumundaki bir kadından istediği gibi davranamayan Effi de, tam da onun durumundaki soylu bir adamdan beklendiği gibi hareket eden von Innstetten de nihayet perişan oluyor. 

Kitap şiirsel gerçekçiliğin önde gelen temsilcisi olmakla birlikte Thomas Mann'a göre kitaplığını altı kitaba indirecek olsa yanına alacağı altı romandan biri. Hatta Mann'ın Buddenbrooks adlı romanında bu romanın izleri görülüyor. Effi Briest, Anna Karanina ve Madam Bovary ile birlikte başkahramanı kadın olan 19. yüzyıl aldatma romanları üçlüsünde anılıyor. Dört kez de sinemaya aktarılan roman halen Almanya'daki liselerde derse konu ediliyor, öğrencilere okutuluyor. Yalnız filmlerde ve kitap kapaklarında neden Effi hep sarışın temsil edilmiş anlamadım. Demek ki Alman sarışın olur fikri sadece bizde değil Almanlarda da var. Zira hem kitapta Effi koyu renk saçlı tarif edilmiş hem de romana esin olan Elisabeth von Ardenne gördüğünüz üzere sarışın değil.

Elisabeth von Ardenne
Kaynak: onomat.de 
Evet, roman Barones Elisabeth von Ardenne'nin gerçek hikayesinden esinlenilerek yazılmış. Roman ile geçrek olaylar ana hatlarıyla benzeşse de gerçekle kurgu arasında önemli farklar var. Fontane olayları daha trajik kılmak ve toplumun etkisine vurgu yapmak için baş kahramanın yaşını küçültmüş, çift arasındaki yaş farkını dört katına çıkarmış. Benzer şekilde kitaptakinin aksine von Ardenne evlilik dışı ilişkisini hiç bitirmemiş ve kendini hayır işlerine adamış, insan arasına karışmış ve doksan küsür yaşına kadar yaşamış. Yine de Elisabeth ve Effi'nin ailelerinden dışlanmasından, aşıklarının başına gelenlere kadar çok çarpıcı parallelikler romanda da korunmuş.

19. yüyıl romanlarında karakterlerin hep uzun uzun ve süslü konuşması garip gelmiştir. İnsanlar geçen yüzyılda gerçekten bu kadar süslü mü konuşuyordu, yoksa yazarlar şov yapmak için karakterlerinin ağzından döktürüyor muydu bilemiyorum. Galiba ikisinden de biraz. Bu romanda da diyaloglarda uzun ve gösterişli cümeleler, ayrıntılı betimlemeler var. Yalnız garip şekilde çok kolay okunuyor, insanı yormuyor, sıkmıyor. Bu özelliğiyle de okunası bir klasik. Çeviri rahatsız edici bir hata içermiyor, birkaç yazım hatasını da ben görmezden geliyorum çünkü maalesef yayımcılarımızın bu konudaki standardı çok çok düşük.

Özetle hiç aklımda yokken okuduğum bu romandan gayet memnunum. Okumazsanız büyük şeyler kaybetmezseniz ama okursanız kolay okunan bu klasikten tat alacağınızı düşünüyorum.

11 yorum:

  1. Ben de aynı sebeple aldım bu kitabı, arkadaşım da öyle almış, fuara ikinci gidişimde aynı görevli bir grup öğrenciye övüyordu kitabı :)

    YanıtlayınSil
    Yanıtlar
    1. Effi Briest'i tanıtıp satmayı görev bellemiş demek ki. Fena da yapmamış hani. Yine de bu yorum beni güldürdü :D

      Sil
    2. Mutlaka güzel bir kitaptır, okumadım henüz.
      Blog yazınızda görünce ben de güldüm :)

      Sil
  2. Merka ettim kitabı. Şu anda Buddenbrooklar'ı okuyan biri olarak hem de.

    YanıtlayınSil
    Yanıtlar

    1. Ben çok müthiş mutlaka okuyun diyemiyorum ama Buddenbrooklar'ı sevdiysen okumak ilginç olabilir gerçekten. Akıcı, dönemle ilgili fikir veren bir kitap.

      Sil
    2. Kitap Notları hayırdır! Yeni yazıya hasret kaldık. Herşey yolunda mı?

      Sil
    3. Bu duruma üzülüyorum ama taşındığım ve çok sınırlı internet erişimim olduğu için yazamıyorum. En son Kaplanın Karısı yazdım: http://www.morkitaplik.com/kaplanin-karisi-tea-obreht/

      Sil
  3. İtiraf ediyorum, her ne kadar her seferinde aşk-nefret-ihanet ekseninde geçen tüm o aristokrasi romanlarına bir daha yüz vermeyeceğimi söylesem de güzel kadınalr, şık kıyafetler, yemekler-balolar derken Avrupa aristokrasisine olan zaafımı bir türlü yenemiyorum. Bu kitap da tüm o Philippa Gregory tarzında hiçbir şey anlatmayan romanlardan ziyade tam benim damak zevkime uygun gibi duruyor, tanıtım için çok teşekkürler. Alıp okuyacağım. :)

    YanıtlayınSil
    Yanıtlar
    1. Boleyn Kızı'nı çok severim o ayrı :) ama seni uyarayım kitapta öyle ihtişam, satenler, mücevherler, görkemli balolar filan yok. Aristokrasiyi anlatacak kadar var ama genel vurgu şehir ve kasaba hayatı, buralardaki aristokrasinin katı kuralları, kişilerin iç dünyası üzerine. Yine de 19. yüzyıl tadı alacağın hoi bir roman.

      Sil
  4. blog sitenizi eklememe rağmen bu kadar ayrıntılı bir şekilde kalmamıştım.vikitap'a açtığım başlık sayesinde dikkatimi çektiniz.yazılarınızı okudum ve begendım.bundan sonra daha sık görüşeceğiz sanırım.esen kalın

    YanıtlayınSil
    Yanıtlar
    1. Ne mutlu bana! Bundan sonra vikitap'a daha sık yazayım :) şu sıralar taşındığım için pek yazamıyorum ama yakında yeni yazılar yayında olacak.

      Sil

Söyleyecek sözü olanlara bayılırım! :)